رمان «بر دامنه» نوشتهی مارکوس ورنر و ترجمهی محمد همتی که در نشر بیدگل منتشر شده، اثری دربارهی معنای عشق، وفاداری و مسئولیت در روابط انسانی است. این رمان با قرار دادن دو مرد با دیدگاهها و تجربههای متفاوت در برابر یکدیگر، به پرسشهایی دربارهی آزادی فردی، تعهد عاطفی و جایگاه وفاداری در زندگی انسان معاصر میپردازد. در این یادداشت، نگاهی داریم به جهان فکری این رمان و تقابل دو نگاه متفاوت به عشق و زندگی مشترک.
شاید یکی از مهمترین تناقضهای زندگی انسان معاصر این باشد که هرچه امکان انتخاب بیشتر شده، یافتن چیزی که ارزش ماندن داشته باشد دشوارتر به نظر میرسد. انسان امروز بیش از هر زمان دیگری از استقلال فردی، آزادی انتخاب و حق تعیین سرنوشت خود سخن میگوید؛ میتواند شکل زندگیاش را انتخاب کند، مناسبات عاطفیاش را تغییر دهد و از محدودیتهایی که نسلهای پیشین ناگزیر به پذیرش آنها بودند فاصله بگیرد. بااینحال، این گسترش آزادی لزوماً به معنای دستیابی به روابط انسانی عمیقتر و رضایتبخشتر نبوده است. گویی در جهانی که همهچیز قابلیت جایگزینی دارد، خود مفهوم دلبستگی نیز بهتدریج در معرض بازتعریف قرار گرفته است. آیا هنوز میتوان به رابطهای پایبند ماند، بیآنکه این پایبندی را محدودیتی برای آزادی فردی تلقی کرد؟ آیا وفاداری همچنان یک ارزش مستقل است یا صرفاً بازماندهای از نظام اخلاقی گذشته؟ و مهمتر از همه، آیا انسان معاصر در مسیر رهایی از قیدوبندهای سنتی، چیزی از معنای عمیق ارتباط با دیگری را نیز از دست داده است؟
رمان «بر دامنه» نوشته مارکوس ورنر، از خلال مواجهه دو مرد با چنین پرسشهایی، به یکی از مناقشهبرانگیزترین موضوعات زندگی مدرن نزدیک میشود: معنای عشق، وفاداری و مسئولیت در مناسبات انسانی. ورنر بهجای آنکه با طرح موقعیتی پیچیده و مجموعهای از حوادث بیرونی، خواننده را با خود همراه کند، فضایی بهظاهر ساده میآفریند؛ دو مرد در تراس یک هتل با یکدیگر آشنا میشوند و گفتوگویی طولانی میان آنها شکل میگیرد. اما همین گفتوگوی ظاهراً معمولی، بهتدریج به میدان رویارویی دو جهانبینی تبدیل میشود؛ رویاروییای که در آن، نهفقط ارزشهای اخلاقی دو شخصیت، بلکه برداشت آنها از زندگی، عشق، آزادی و حتی معنای خوشبختی به چالش کشیده میشود.
توماس کلارین، وکیل جوانی که حرفهاش با پروندههای طلاق و فروپاشی زندگیهای مشترک گره خورده است، نماینده نوعی نگاه فردگرایانه به روابط انسانی است. او به ازدواج و تعهد عاطفی باور چندانی ندارد و مناسبات عاشقانه را بیشتر تجربههایی میبیند که نباید به محدودیتی دائمی برای آزادی شخصی تبدیل شوند. در سوی دیگر، مردی قرار دارد که خود را لس معرفی میکند؛ شخصیتی سالخورده، تلخ و بدبین که از عشق، وفاداری و ارزشهای ازدسترفته جهان معاصر سخن میگوید و در روایت اولیهاش، خود را همسری داغدیده و گرفتار سوگ معرفی میکند.
در نگاه نخست، ممکن است این تقابل بهسادگی به اختلاف میان دو نسل یا رویارویی سنت و مدرنیته تعبیر شود؛ گویی کلارین نماینده انسان جدید و لس بازمانده جهانی است که ارزشهای اخلاقی آن هنوز بر وفاداری و تعهد استوار بودهاند. اما ارزش رمان دقیقاً در این است که ورنر اجازه نمیدهد چنین خوانشی به نتیجهای قطعی تبدیل شود. او نه کلارین را صرفاً انسانی بیاخلاق و سطحی معرفی میکند و نه لس را در جایگاه مدافع بینقص عشق و حقیقت قرار میدهد. هر دو شخصیت در مواضع خود با تناقضهایی مواجهاند و همین تناقضهاست که به گفتوگوی آنها عمق میبخشد.
آزادی و مسئولیت؛ مسئلهای فراتر از حق انتخاب
یکی از مهمترین مسائل فلسفی رمان، معنایی است که انسان معاصر برای آزادی فردی قائل میشود. کلارین از جمله کسانی است که استقلال را در حفظ امکان انتخاب میبینند؛ رابطه تا زمانی پذیرفتنی است که مانعی برای آزادی شخصی ایجاد نکند و تعهد، بهمحض آنکه به محدودیتی تبدیل شود، اعتبار خود را از دست میدهد. او با اتکا به تجربه حرفهای خود، که بخش بزرگی از آن را مواجهه با شکست ازدواجها تشکیل میدهد، نسبت به نهاد ازدواج بدبین است و روابطی را ترجیح میدهد که بتوان بدون تحمل پیامدهای سنگین عاطفی از آنها خارج شد. اما مسئله از جایی آغاز میشود که آزادی، نه امکان انتخاب آگاهانه، بلکه گریز دائمی از هرگونه مسئولیت تلقی شود. اینجاست که میتوان کلارین را در پرتو یکی از مفاهیم اساسی فلسفه ژان پل سارتر، یعنی «بدایمانی» یا خودفریبی «Bad faith»، مورد بررسی قرار داد. در اندیشه سارتر، انسان موجودی است که ناگزیر از انتخاب است و حتی امتناع از انتخاب نیز نوعی انتخاب محسوب میشود. آزادی، برخلاف تصوری که گاهی از آن داریم، امتیازی نیست که بتوانیم مسئولیت پیامدهایش را نادیده بگیریم. انسان با انتخابهایش خود را میسازد و نمیتواند تمام پیامدهای وجودی آنها را به شرایط بیرونی، طبیعت انسانی یا ضرورتهای اجتماعی نسبت دهد.
کلارین در ظاهر انسانی آزاد است؛ اما آیا واقعاً با آزادی خود مواجه شده یا صرفاً سازوکاری برای فرار از پیامدهای آن ساخته است؟ رابطه او با والری نمونه روشنی از این مسئله است. او از همان ابتدا رابطه را با معیارهای شخصی و لذتمحور خود تعریف میکند. حتی در توصیف والری، بیش از آنکه به شخصیت و جهان درونی او توجه کند، به ویژگیهای ظاهری و تناسب او با سلیقه شخصیاش میپردازد. تعبیر تحقیرآمیز او از زنان بهعنوان افرادی که در سنی مشخص به «بلوغ لذتبخش» میرسند، نشان میدهد که دیگری تا چه اندازه در نظام ذهنی او به موضوعی برای مصرف و رضایت شخصی تقلیل یافته است. نکته مهمتر زمانی آشکار میشود که والری بهتدریج خواهان رابطهای عمیقتر میشود. کلارین که تا پیش از آن از رابطه لذت میبرده، با نزدیکشدن احتمال تعهد احساس محدودیت میکند. او حتی در توصیف رابطهشان اعتراف میکند که بدن والری تنها چیزی بوده که میتوانسته به آن تکیه کند، زیرا شخصیت و درون او برایش دسترسپذیر نبوده است. این اعتراف، بیش از هر استدلال مستقیمی، ماهیت نگاه کلارین به رابطه را آشکار میکند: او بدن دیگری را در اختیار دارد، اما از ورود به جهان درونی او ناتوان است.
در اینجا آزادی به شکلی متناقض ظاهر میشود. کلارین میخواهد آزاد باشد، اما آزادی او به بهای نپذیرفتن مسئولیت عاطفی دیگری تمام میشود. او میخواهد از پیامدهای انتخابهایش مصون بماند، بیآنکه از امتیازات آنها صرفنظر کند. این همان نقطهای است که میتوان از منظر سارتر، آزادی او را نه تحقق اصیل وجود، بلکه نوعی گریز از مواجهه با مسئولیت دانست. البته نباید اصل استقلال فردی را زیر سؤال برد. رهایی از مناسبات تحمیلی، ازدواجهای ناخواسته و تعهداتی که بر پایه اجبار شکل گرفتهاند، بیتردید از دستاوردهای مهم تحول اجتماعی و فرهنگی انسان مدرن است. هیچ رابطهای صرفاً به دلیل استمرارش ارزشمند نیست و هیچکس نباید به بهای حفظ یک پیوند، هویت فردی خود را قربانی کند. مسئله این است که آزادی، هنگامی که از مسئولیت جدا شود، میتواند به ناتوانی در برقراری هرگونه پیوند پایدار منجر شود.
عشق و دیگری؛ از مالکیت تا بهرسمیتشناختن استقلال انسان
در سوی دیگر، لس قرار دارد؛ مردی که در گفتوگوهایش از عشق و وفاداری دفاع میکند و از سطحیشدن روابط انسانی در جهان معاصر بهشدت ناخشنود است. او در روایت اولیه خود، از ازدواجی دوازدهساله سخن میگوید که به باورش سرشار از عشق بوده و فقدان همسرش تمام معنای زندگی را از او گرفته است. در یکی از تأملاتش درباره مرگ همسر، میگوید تا زمانی که زنده است، کسی وجود دارد که خاطره او را حفظ کند و از یاد رفتنش جلوگیری کند. این جمله یکی از کلیدیترین لحظات رمان است؛ زیرا عشق در آن از یک تجربه عاطفی صرف فراتر میرود و به مسئله حافظه، زمان و حتی مسئولیت وجودی انسان در برابر دیگری تبدیل میشود. اما آیا عشق به معنای حفظ دیگری در حافظه خود است؟ آیا وفاداری به معنای آن است که تصویر محبوب را برای همیشه در جایگاهی ثابت نگه داریم؟ و اگر دیگری بخواهد از آن تصویر فاصله بگیرد، آیا همچنان میتوانیم استقلال او را به رسمیت بشناسیم؟
برای فهم این مسئله، میتوان به اندیشه امانوئل لویناس درباره «دیگری» رجوع کرد. در فلسفه لویناس، دیگری هرگز نباید به موضوعی تبدیل شود که بتوان او را بهطور کامل در چارچوب شناخت، خواستهها و تصورات خود محصور کرد. دیگری همواره چیزی فراتر از تصویری است که ما از او ساختهایم؛ وجودی مستقل که نمیتوان آن را به مالکیت ذهنی یا عاطفی خود درآورد. از این منظر، عشق زمانی به رابطهای اصیل نزدیک میشود که انسان بتواند استقلال دیگری را بپذیرد؛ حتی زمانی که این استقلال با خواستهها و انتظارات او در تضاد قرار میگیرد. لس در ظاهر از عشق دفاع میکند، اما روایت او از زندگی مشترک، بهتدریج مسئلهدار میشود. او بتینا را تقریباً در جایگاه موجودی آرمانی قرار داده است؛ زنی که تمام معنای زندگیاش به حضور او وابسته بوده و فقدانش جهان را برای او به مکانی تحملناپذیر تبدیل کرده است. اما این تصویر آرمانی تا چه اندازه با واقعیت وجودی زنی که در روایت او حضور ندارد، مطابقت دارد؟ اینجاست که یکی از مهمترین لایههای رمان آشکار میشود: شاید لس بیش از آنکه به خود بتینا وفادار باشد، به تصویری وفادار است که از او ساخته است. تصویری که در آن، بتینا همواره همسر عاشق، موجودی حساس و همراهی بیبدیل باقی میماند؛ بیآنکه خواستهها، تغییرات و میل او به تجربه شکلی دیگر از زندگی به رسمیت شناخته شود.
بنابراین، رمان در این نقطه پرسشی اساسیتر مطرح میکند: آیا ممکن است انسان دیگری را عمیقاً دوست داشته باشد، اما در عین حال او را بهدرستی نشناسد؟ آیا عشق میتواند به شکلی از خودخواهی تبدیل شود که در آن، محبوب نه بهعنوان انسانی مستقل، بلکه بهعنوان بخشی از هویت و معنای زندگی عاشق تعریف شود؟ در این معنا، لس نیز به اندازه کلارین نیازمند نقد است. کلارین دیگری را به تجربهای قابل جایگزینی تقلیل میدهد و لس ممکن است او را در تصویری ثابت و آرمانی محبوس کند. یکی از دیگری فاصله میگیرد تا آزادی خود را حفظ کند و دیگری میکوشد با تثبیت محبوب، از فروپاشی جهان شخصیاش جلوگیری کند. هر دو، به شکلی متفاوت، با پذیرش دیگری در مقام یک وجود مستقل مشکل دارند.
والری؛ غیبت دیگری و بحران شناخت
یکی از ظریفترین جنبههای ساختاری رمان، غیبت زنی است که در واقع مرکز اصلی تجربه عاطفی هر دو مرد به شمار میرود. والری در بخش عمده روایت مستقیماً حضور ندارد و ما او را از خلال خاطرات، برداشتها و روایتهای دو مرد میشناسیم. کلارین او را زنی میبیند که رابطهای موقت و لذتبخش با او داشته و لس او را در قالب همسری ازدسترفته و وفاداری ازدسترفته به یاد میآورد. اما با آشکارشدن پیوند واقعی این دو روایت، درمییابیم که هر دو مرد در واقع درباره یک زن صحبت میکنند؛ زنی که یکی از آنها او را والری و دیگری بتینا میشناسد. مردی که خود را لس معرفی کرده، در حقیقت فلیکس بندل، همسر والری است. او با ساختن روایتی درباره مرگ همسرش، نهتنها واقعیت زندگی مشترک خود را پنهان میکند، بلکه کلارین را وارد بازی روانشناختی پیچیدهای میکند که در آن حقیقت و دروغ، خاطره و خیال، و عشق و نفرت به شکلی نگرانکننده در هم میآمیزند.
این ساختار، امکان خوانشی عمیقتر از مفهوم «دیگری» را فراهم میکند. والری در روایت هر دو مرد حضور دارد، اما هیچکدام بهطور کامل قادر به شناخت او نیستند. کلارین بیشتر با بدن و وجه لذتبخش رابطه درگیر است و بندل با خاطره، فقدان و تصویری که از همسرش ساخته است. یکی نمیخواهد به عمق شخصیت او وارد شود و دیگری نمیتواند بپذیرد که آن شخصیت ممکن است مستقل از تصور او تغییر کند. در این میان، والری به انسانی تبدیل میشود که بیش از آنکه خودش سخن بگوید، از خلال روایت دیگران تعریف میشود. این غیبت را میتوان یکی از مهمترین نقاط انتقادی رمان دانست؛ زیرا نشان میدهد چگونه حتی گفتوگوهای طولانی درباره عشق ممکن است بدون شناخت واقعی موضوع عشق شکل بگیرند. از این منظر، رمان به مسئلهای نزدیک میشود که در فلسفه لویناس جایگاهی اساسی دارد: خطر تقلیل دیگری به همان چیزی که من میخواهم از او ببینم. دیگری هنگامی که در چارچوب نیازها و تصورات من محصور شود، دیگر بهعنوان یک سوژه مستقل حضور ندارد؛ او به بازتابی از خود من تبدیل شده است. شاید به همین دلیل، غیبت والری از نظر روایی تا این اندازه معنادار است. او در مرکز تمام گفتوگوهاست، اما در عین حال از آنها غایب است. دو مرد درباره او حرف میزنند، اما مسئله اصلی این است که آیا اساساً توانستهاند او را ببینند؟
خودفریبی؛ وقتی انسان حقیقت را با روایت خود جایگزین میکند
اگر بخواهیم یک مفهوم فلسفی را بهعنوان کلید فهم شخصیت بندل در نظر بگیریم، مفهوم خودفریبی در اندیشه سارتر یکی از مناسبترین انتخابهاست. بندل، که در قالب شخصیت لس وارد گفتوگو با کلارین میشود، صرفاً برای پنهانکردن هویت خود دروغ نمیگوید. او واقعیتی جایگزین میسازد؛ در روایتی که ارائه میکند، همسرش مرده است، زندگی مشترکشان سرشار از عشق بوده و او اکنون مردی است که در برابر فقدان، تمام پیوندهایش با جهان را از دست داده است. اما واقعیت متفاوت است. والری زنده است و از زندگی مشترک با بندل فاصله گرفته است. او پس از تجربه رابطه با کلارین و بازاندیشی در زندگی خود، دیگر نمیتواند به شکل پیشین به ازدواج بازگردد. آنچه بندل بهعنوان مرگ همسر روایت میکند، در واقع نوعی مرگ نمادین رابطه است؛ مرگی که او نمیتواند آن را بپذیرد.
این تمایز بسیار مهم است. پذیرش مرگ دیگری، هرچند دردناک، به معنای مواجهه با واقعیتی خارج از اراده ماست. اما پذیرش این حقیقت که دیگری زنده است و با وجود تمام دلبستگیها و خاطرات مشترک، انتخاب کرده است بدون ما زندگی کند، مسئلهای متفاوت و شاید دشوارتر است. در اولی، انسان با فقدان روبهروست؛ در دومی، با استقلال اراده دیگری.
بندل نمیتواند این استقلال را بپذیرد. بنابراین، واقعیت را به شکلی بازسازی میکند که در آن، او همچنان همسر محبوب و وفادار باقی میماند و والری بهجای آنکه انسانی با انتخابی مستقل باشد، به زنی ازدسترفته تبدیل میشود که باید خاطرهاش را حفظ کرد. در اینجا میتوان به یکی از بنیادیترین پرسشهای اگزیستانسیالیستی نزدیک شد: انسان تا چه اندازه حاضر است واقعیت را بپذیرد و تا چه اندازه برای حفظ تصویری که از خودش ساخته، به تحریف آن متوسل میشود؟
بندل از پذیرش شکست رابطه ناتوان است؛ اما بهجای مواجهه با این شکست، روایتی میسازد که در آن میتواند همچنان قربانی وفادار یک عشق بزرگ باقی بماند. این خودفریبی، صرفاً یک دروغ درباره گذشته نیست؛ تلاشی برای حفظ هویت خویش در برابر حقیقتی است که توان تحمل آن را ندارد. از این منظر، بندل و کلارین بیش از آنکه دو شخصیت کاملاً متضاد باشند، دو شکل متفاوت از گریز از حقیقت را نمایندگی میکنند. کلارین با تقلیل رابطه به تجربهای موقت، از مواجهه با عمق و مسئولیت آن میگریزد؛ بندل با آرمانیکردن رابطه ازدسترفته، از پذیرش استقلال و انتخاب دیگری فرار میکند.
یکی نمیخواهد رابطه را جدی بگیرد و دیگری نمیتواند پایان آن را جدی بگیرد.
عشق در جهان مصرفی؛ از تجربهکردن تا زیستن با دیگری
نقد رمان به انسان معاصر را میتوان در پیوند با نظریات جامعهشناختی و فلسفی درباره مصرفیشدن روابط نیز بررسی کرد. در این زمینه، اندیشه زیگمونت باومن در کتاب «عشق سیال (Liquid Love)» ارتباط قابلتوجهی با جهان داستان دارد. باومن معتقد است در جامعه مدرن متأخر، روابط انسانی هرچه بیشتر تحت تأثیر منطق مصرف و منطق بازار قرار گرفتهاند. انسانها از یکسو خواهان صمیمیت، امنیت و تعلقاند و از سوی دیگر، میخواهند امکان خروج از رابطه را همواره برای خود محفوظ نگه دارند. آنها به دنبال پیوندند، اما از محدودیتهای پیوند نیز هراس دارند. نتیجه، نوعی رابطه ناپایدار است که در آن میل به نزدیکی و ترس از وابستگی دائماً یکدیگر را خنثی میکنند.
کلارین را میتوان نمونه ادبی روشنی از این وضعیت دانست. او در انتخاب شریک عاطفی، ویژگیهای ظاهری، میزان لذت و تناسب رابطه با خواستههای شخصی خود را در اولویت قرار میدهد. هنگامی که والری خواهان نزدیکی بیشتری میشود، او بهتدریج فاصله میگیرد. برای کلارین، رابطه تا زمانی مطلوب است که چیزی از آزادی انتخابش کم نکند. این همان تناقضی است که باومن در تحلیل روابط سیال برجسته میکند: انسان میخواهد دیگری را داشته باشد، اما نمیخواهد هزینه حضور واقعی او را بپردازد. میخواهد از مزایای صمیمیت بهرهمند شود، اما در برابر مسئولیتهای آن مقاومت میکند.
بااینحال، نباید از این تحلیل نتیجه گرفت که هر رابطه کوتاهمدت یا هر انتخاب آزادانهای الزاماً سطحی و مصرفی است. مسئله نه مدتزمان رابطه، بلکه کیفیت مواجهه با دیگری است. ممکن است رابطهای کوتاه اما صادقانه و مسئولانه باشد و رابطهای طولانی، بهرغم استمرار ظاهری، بر پایه سلطه، ترس یا خودفریبی شکل گرفته باشد.
این نکته ما را به ایده دیگری نزدیک میکند که اریش فروم در کتاب «هنر عشق ورزیدن» مطرح میکند. فروم عشق را صرفاً احساسی خودبهخودی یا تجربهای مبتنی بر میل نمیداند؛ بلکه آن را نوعی توانایی، هنر و کنش آگاهانه تلقی میکند که با مراقبت، مسئولیت، احترام و شناخت همراه است. اگر این تعریف را مبنای تحلیل قرار دهیم، هم کلارین و هم بندل در فهم عشق با کاستیهایی مواجهاند. کلارین از مسئولیت و شناخت فاصله میگیرد و بندل در پذیرش استقلال و آزادی محبوب ناتوان است. در واقع، هر دو بخشی از معنای عشق را نادیده میگیرند: عشق نه صرفاً داشتن دیگری است و نه صرفاً آزادگذاشتن او؛ بلکه نوعی مواجهه مسئولانه با وجود مستقل انسانی دیگر است. شاید همینجا بتوان به یکی از مهمترین نتایج فلسفی رمان رسید: عشق نه با حذف آزادی معنا پیدا میکند و نه با حذف تعهد. عشق اصیل به امکان همزمان این دو نیاز دارد؛ آزادیای که مسئولیت را به رسمیت میشناسد و تعهدی که استقلال دیگری را انکار نمیکند.
حافظه، زمان و مرگ نمادین رابطه
یکی دیگر از لایههای مهم رمان، مسئله حافظه و نسبت آن با فقدان است. بندل در روایت ساختگی خود، از این سخن میگوید که تا زمانی که او زنده است، کسی وجود دارد که همسرش را به یاد بیاورد. در این تصور، حافظه به نوعی پناهگاه در برابر فراموشی تبدیل میشود؛ گویی انسان میتواند با حفظ خاطره دیگری، از نابودی کامل رابطه جلوگیری کند. اما پس از آشکارشدن حقیقت، همین ایده معنایی دوگانه پیدا میکند. بندل در واقع نمیخواهد خاطره زنی مرده را حفظ کند؛ او میخواهد واقعیت زنی زنده را که دیگر در اختیار او نیست، با ساختن روایتی جایگزین حذف کند. اینجا میتوان از تمایز میان حافظه و خاطرهسازی سخن گفت. حافظه میتواند راهی برای مواجهه با گذشته باشد، اما میتواند به سازوکاری برای تحریف آن نیز تبدیل شود. انسان گاهی به گذشته وفادار نمیماند، بلکه آن را مطابق نیازهای اکنون خود بازسازی میکند. در این معنا، بندل نه فقط با فقدان والری، بلکه با ناتوانی در پذیرش گذر زمان مواجه است. او میخواهد رابطهای را که تغییر کرده، در نقطهای از گذشته متوقف کند؛ نقطهای که در آن هنوز همسر محبوبی وجود دارد و او همچنان مردی وفادار است. این مسئله یادآور مفهوم زمانمندی در فلسفه اگزیستانسیالیستی است. انسان موجودی نیست که بتواند خود را در یک وضعیت ثابت و نهایی تعریف کند. او همواره در حال شدن است؛ گذشتهاش را با انتخابهای اکنون بازتفسیر میکند و آیندهاش را از طریق امکانهای پیش رو میسازد. بندل، برخلاف این پویایی، میکوشد خود را در روایتی تثبیتشده نگه دارد. او بهجای پذیرش اینکه رابطه تغییر کرده و دیگری مسیری متفاوت برگزیده، گذشته را به حقیقتی مطلق و غیرقابل تغییر تبدیل میکند. شاید تلخترین وجه شخصیت او همین باشد: مردی که از وفاداری سخن میگوید، در حقیقت نمیتواند به واقعیت وفادار بماند.
گفتوگو و بحران حقیقت؛ ساختار روایی بهمثابه ابزار شناخت
یکی از امتیازهای مهم «بر دامنه» شیوه روایت آن است. ورنر بخش عمده داستان را بر پایه گفتوگوی دو شخصیت پیش میبرد؛ گفتوگویی که بهتدریج از سطح بحثهای عمومی درباره عشق، ازدواج و اخلاق عبور میکند و به افشای لایههای پنهان زندگی آنها میرسد. این ساختار به نویسنده امکان میدهد بدون مداخله مستقیم و صدور احکام اخلاقی، جهانبینی شخصیتها را در معرض برخورد با یکدیگر قرار دهد. خواننده نیز در موقعیتی قرار میگیرد که باید مدام برداشتهای خود را اصلاح کند. اطلاعات تازه نهفقط داستان را پیش میبرند، بلکه معنای آنچه پیشتر خوانده شده است را نیز تغییر میدهند. در واقع، گفتوگو در این رمان صرفاً ابزار انتقال اطلاعات نیست؛ خود به موضوعی فلسفی تبدیل میشود. ما در طول داستان با مردی مواجهیم که درباره حقیقت زندگی خود سخن میگوید، اما در نهایت درمییابیم که بخش مهمی از این حقیقت ساختگی بوده است. بنابراین، پرسش از اینکه «چه کسی سخن میگوید؟» به پرسش بنیادیتری تبدیل میشود: «تا چه اندازه میتوان به روایتی که انسان از زندگی خود ارائه میکند اعتماد کرد؟»
در اینجا میتوان به مسئله هرمنوتیک و نقش روایت در شکلگیری هویت شخصی نزدیک شد. انسانها زندگی خود را صرفاً به یاد نمیآورند؛ آن را روایت میکنند، به تجربههایشان معنا میدهند و از خلال همین روایتها تصویری از خود میسازند. اما این روایتها همواره بیطرف نیستند. گاهی آنچه بهعنوان خاطره بیان میشود، بیش از آنکه بازتاب واقعیت باشد، تلاشی برای حفظ هویت و دفاع از خویشتن است. بندل نمونه افراطی چنین وضعیتی است. او نهتنها گذشته خود را بازگو میکند، بلکه آن را به شکلی بازسازی میکند که بتواند در جایگاه قربانی یک فقدان بزرگ قرار گیرد. در مقابل، کلارین نیز ناخواسته درگیر بازنگری در روایت شخصی خود میشود؛ روایتی که تا پیش از ملاقات با لس، بر بیاهمیتبودن روابط و بیپیامدبودن جداییها استوار بوده است. از این منظر، گفتوگوی آن دو به نوعی مواجهه با حقیقت تبدیل میشود؛ حقیقتی که نه در ابتدای روایت، بلکه در شکاف میان روایتها و تناقضهای آنها آشکار میشود.
پایان رمان نیز بیش از آنکه صرفاً یک غافلگیری داستانی باشد، حاصل همین فروپاشی تدریجی قطعیتهاست. کلارین درمییابد مردی که با او درباره وفاداری و عشق سخن گفته، در واقع شوهر همان زنی است که او رابطهای موقت با او داشته است. همچنین متوجه میشود روایت مرگ بتینا و بخش مهمی از گذشتهای که شنیده، ساختگی بوده است. بااینحال، ورنر همه چیز را توضیح نمیدهد. انگیزه نهایی بندل همچنان در هالهای از ابهام باقی میماند. چرا او چنین داستانی ساخته است؟ آیا قصد انتقام داشته؟ آیا میخواسته کلارین را با پیامدهای رفتارش روبهرو کند؟ یا خود نیز در دام روایتی گرفتار بوده که دیگر قادر به رهایی از آن نبوده است؟ این ابهام بهنظرم یکی از نقاط قوت پایانبندی است. نویسنده بهجای آنکه انگیزه شخصیت را به پاسخی روانشناختی و قطعی تقلیل دهد، خواننده را با مجموعهای از احتمالها و پرسشهای حلنشده تنها میگذارد.
عنوان رمان؛ بر دامنه حقیقت و خودفریبی
عنوان «بر دامنه» نیز در پیوند با کلیت اثر میتواند واجد معنایی استعاری باشد. دامنه، موقعیتی میان قله و دره است؛ نه جایگاه تسلط کامل و نه نقطه سقوط قطعی. این موقعیت را میتوان استعارهای از وضعیت شخصیتهای رمان دانست؛ انسانهایی که تصور میکنند بر مواضع فکری و عاطفی خود تسلط دارند، اما با ورود به قلمرو تجربه دیگری درمییابند که این اطمینان تا چه اندازه شکننده است.
کلارین در ابتدای داستان به جهانبینی خود اطمینان دارد. او گمان میکند شناخت نسبتاً روشنی از روابط انسانی به دست آورده و میتواند بدون گرفتارشدن در تعهدات عاطفی، زندگی مطلوب خود را ادامه دهد. بندل نیز در ظاهر به تصویری تثبیتشده از عشق و وفاداری چنگ زده است. اما مواجهه این دو، هرکدام را به شکلی با محدودیتهای نگاه خود روبهرو میکند. در واقع، هیچکدام از آنها در جایگاهی نیستند که بتوانند از موضع حقیقت مطلق درباره دیگری داوری کنند. یکی از طریق بیاعتنایی به رابطه و دیگری از طریق تحریف واقعیت آن، از مواجهه مستقیم با پیچیدگی زندگی انسانی میگریزد.
شاید عنوان رمان را بتوان به همین وضعیت تعمیم داد: انسان همواره بر دامنهای از تردیدها، انتخابها و تناقضها ایستاده است؛ جایی که امکان سقوط و امکان شناخت، هر دو وجود دارند. هیچیک از مواضع ما، هرقدر هم استوار به نظر برسند، از خطر خطا و خودفریبی مصون نیستند.
سخن پایانی؛ آیا میتوان دیگری را دوست داشت، بیآنکه او را تصاحب کرد؟
«بر دامنه» از آن دسته رمانهایی است که ارزش خود را نه صرفاً از طریق روایت یک داستان، بلکه از راه طرح پرسشهایی درباره وضعیت انسان به دست میآورد. مارکوس ورنر در این اثر، دو جهانبینی متفاوت را در برابر یکدیگر قرار میدهد و نشان میدهد که هرکدام از این جهانبینیها، در عین برخورداری از بخشی از حقیقت، میتوانند در نقطهای به نوعی نابینایی منجر شوند.
من در مواجهه با این رمان، بیش از هر چیز به نقدی فکر میکنم که بر مناسبات انسان معاصر و تغییر معنای دلبستگی وارد میشود. بهنظر میرسد ما در دورهای زندگی میکنیم که استقلال فردی بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته، اما هنوز پاسخ روشنی برای این پرسش نداریم که چگونه میتوان در عین حفظ استقلال، رابطهای عمیق و مسئولانه با دیگری برقرار کرد. شاید آنچه در این میان از دست میرود، نه لزوماً عشق، بلکه توانایی پذیرفتن پیچیدگیها، دشواریها و مسئولیتهای آن باشد. بااینهمه، دفاع از وفاداری نیز نباید به معنای نادیدهگرفتن حق انتخاب و استقلال دیگری باشد. وفاداری زمانی ارزشمند است که از انتخابی آگاهانه سرچشمه بگیرد، نه از ترس تنهایی یا میل به مالکیت. به همان اندازه که آزادی بدون مسئولیت میتواند به سطحیشدن روابط منجر شود، وفاداری بدون پذیرش استقلال دیگری نیز ممکن است به شکلی از خودخواهی عاطفی تبدیل شود. شاید بتوان گفت آنچه ورنر در این رمان به پرسش میکشد، نه صرفاً مفهوم عشق، بلکه توانایی انسان برای خروج از مرکزیت خویش است. کلارین نمیتواند از خواستههای شخصی خود فراتر برود و بندل نمیتواند از تصویری که از زندگی مشترکش ساخته فاصله بگیرد. هر دو در نهایت با مسئلهای مشترک روبهرو هستند: دشواری پذیرش دیگری بهعنوان انسانی مستقل، با خواستهها، تناقضها و حق انتخاب خودش.
در این معنا، شاید عشق بیش از آنکه به معنای داشتن دیگری باشد، به معنای پذیرفتن وجود اوست؛ پذیرفتن اینکه دیگری قرار نیست همواره مطابق میل ما زندگی کند، قرار نیست تمام خلأهای وجودی ما را پر کند و حتی ممکن است روزی راهی را انتخاب کند که در آن جایی برای ما نباشد. چنین پذیرشی آسان نیست، اما شاید درست از همین نقطه است که عشق از میل به تصاحب فاصله میگیرد و به تجربهای اخلاقی و انسانی تبدیل میشود.
ارزش «بر دامنه» برای من دقیقاً در همین نقطه قرار دارد؛ در اینکه پس از پایان داستان، مسئله همچنان باقی میماند. رمان بهجای آنکه پاسخی قطعی درباره معنای عشق و وفاداری ارائه دهد، خواننده را با پرسشی شخصیتر مواجه میکند: ما در روابطمان تا چه اندازه دیگری را میخواهیم و تا چه اندازه تصویری را که از او ساختهایم؟ تا کجا از آزادی دفاع میکنیم و از چه نقطهای به بعد، این آزادی را بهانهای برای نپذیرفتن مسئولیت میکنیم؟ و آیا میتوان کسی را دوست داشت، بیآنکه بخواهیم او را در محدوده خواستهها و تصورات خود نگه داریم؟ شاید دشوارترین شکل دوستداشتن، نه ماندن به هر قیمت باشد و نه رفتن بهمحض دشوارشدن مسیر؛ بلکه توانایی دیدن دیگری، پذیرفتن استقلال او و در عین حال، انتخاب آگاهانه ماندن در کنار اوست. و شاید انسان معاصر، بیش از هر چیز، نیازمند بازاندیشی در همین معنای فراموششده رابطه باشد.
۲۲/آبان/۱۴۰۵
منبع: کتابزی